Słownik gwary góralskiej
Sabałowe bajania i inne gawędy

 

Słowniczek gwary góralskiej i terminologii górskiej:

hory - góry
wiyrch - szczyt
turnia - niewysoki szczyt skalny
perć, pyrć - wąska ścieżka wysokogórska
piargi - usypiska skalne
żleb - wklęsła rynnowa forma ukształtowania terenu górskiego z niewyrównanym dnem o profilu zbliżonym do litery V; szerokie i korytowate wcięcie o różnej głębokości w stoku czy ścianie, powstaje wskutek wietrzenia mechanicznego oraz erozyjnego działania gruzu skalnego, wód opadowych, roztopowych i lawin. grapa - górka, wzniesienie
gronik - szczyt, wzgórze
gołoborze - wiatrołom, obszar z powalonymi przez wiatr drzewami
upłaz - porośnięta trawą, rozległa część zbocza
wanta - kamień, skała
skola, skole - kamień, skała
skrzyzala - gładki kamień, kamienna płyta
regiel - piętro roślinności, zależne od wysokości i gleby (np. gleba zasadowa - wapienie - las mieszany, bór karpacki) spotykane są następujące piętra: regiel dolny, regiel górny, kosodrzewina, hale, turnie i szczyty
hala - łąka górska
hajnica - łąka w lesie lub na polu, gdzie pasie się bydło zanim śnieg stopnieje na halach
młaka - podmokła łąka, bagno
maras - bagno, błoto
cyrhla - polana
zarembek - polana w lesie
huściawa - gęstwina, gęsty młodnik
brzizek - urwisty brzeg strumienia

watra - ognisko pasterskie w szałasie (z rumuńskiego, słowo używane przez wołoskich pasterzy)
ogiyń - ognisko w polu
zawaterniok - kłoda stale paląca się przy ognisku w szałasie (do potrzymywania ognia)
wykrot - drzewo wyrwane z korzeniami
sajta - polano, drewno, gałąź
koliba - szałas, naturalna jama skalana służąca pasterzom za schronienie
koser (kosar, kosor) - przenośna zagroda dla owiec
lysa - lekkie, przenośne, drewniane ogrodzenie używane do budowy kosora
mraźnica - zagroda na halach lub na leśnych pastwiskach
satra - szałas, dach z gałęzi do ochrony bydła w górach
strąga - ogrodzone miejsce w kosarze przeznaczone do dojenia owiec
redykać - pędzić owce ze wsi na hale i z powrotem
redyk - uroczyste wyjście owiec na pastwiska na górskich halach, trwający od wiosny do jesieni. Wiosną owce są wypędzane na pastwiska (redyk wiosenny), a jesienią zaganiane do zagród (redyk jesienny). Redyk jesienny zwany jest gwarowo uosod, co wywodzi się od uozchod tj. rozchód, rozejście się owiec do poszczególnych gospodarstw. Pobyt na hali rozpoczyna się w dzień św. Wojciecha (23 kwietnia), kończy zaś w dzień św. Michała Archanioła (29 września).
hołdymas - zakończenie prac polowych, oblewanie; (dożynki)
ostrewka - drewniany pionowy drąg z wypustami służący w polu do układania na nim siana
tłok - ugór (pole czasowo wyłączone z użytkowania aby ziemia mogła odpocząć w celu poprawienia żyzności gleby)
zagon - długi ciąg pola
siano - siano z pierwszego pokosu
potrow - siano z drugiego pokosu
lemiesz - ostrze pługa
byrki, łowce - owce
kierdel - stado
koban - wieprz

gazda - gospodarz
baca - starszy pasterz, naczelnik juhasów na hali (por. węgierski baca?)
juhas - pasterz podległy bacy, dorozujący owce na hali (por. węgierski juhas?)<
honielnik - pomocnik pasterza, juhasa, zwykle młody chłopiec
wolorz - pasterz wołów
polowac - myśliwy
harnaś - przywódca, tytuł herszta bandy nadawany przywódcom zbójników podhalańskich, beskidzkich (ogólnie karpackich). Słynnymi harnasiami byli m.in. Juraj Jánosik, Ondraszek, Tomás Uhorčík
hajduk - rozbójnik, łupieżca, opryszek?
hajduk - lokaj, strażnik we dworze, policja dworska
hutman - dozorca
kocis - pański furman, stangret
dobrzy chłopcy - zbójnicy
cymry - areszt
kum - ojciec chrzestny
kumoska - matka chrzestna, znajoma?
kumoterki - sanie, zaprzęg dla kumotra z kumoską
iść w kumotry - być chrzestnym na chrzcie
krzestna - ciocia
krzestny - wujek
świekra - matka męża, teściowa?
niewiasta - synowa
ujna - żona wuja, brata ojca lub matki

hajnówka - leśniczówka
hajnik - gajowy
horar - gajowy, leśnik
hamry - huty żelaza, kuźnie (por. niem. die? hammer - kuźnia)
hamernik - hurnik
bania - kopalnia
pokłady - skarby
śrybło, śrybny - srebro, srebrny
hawiarz, hawiorz - górnik
uhlary - węglarze (por. czeski uhlik - węgiel)
budorz - cieśla
kocis - pański furman, stangret
hajduk - lokaj we dworze
frajerka - dziewczyna, narzeczona, kochanka (np. zbójnika) (por. słowacki frajer - kawaler? narzeczony)
frajer - chłopak, narzeczony
parobek - kawaler
pacholek - służący
ceper - przyjezdny, obcy, ktoś spoza gór, turysta z nizin (ironiczne, lekcekaważąco)
cłek - człek, człowiek
baba - żona, konieta
dziywka - panna; niezamężna; nie mająca dziecka (por. czeski - divka)
lachy - chłopi z podgórza i nizin
lachy podkówcorze - w przeciwieństwie do górali, noszący buty z podkówkami
niepile - obce, cudze
niepilec - obcy, nie z tej wsi
łupierz - złodziej

piciur - jeleń
zołna - dzięcioł
skorusa - jarzębina
gawiedź - wszy, wszelkie robactwo

jodło - jadło, pożywienie
kęsiwo - jedzenie
grule - ziemniaki
jarzec - jęczmień
bryja - zupa z parzonej mąki owsianej, kasza manna
syr - ser
oscypek - ser owczy, twardy, typu wołoskiego, "pucony" czyli wygniatany ręcznie w niezmienionej formule, na Podhalu, na halach górskich w okresie letniego wypasu owiec, od maja do września każdego roku. Oscypek ma archaiczny kształt wrzeciona, jasnozłotą, błyszczącą skórkę i wyrazisty, wędzony lekko słony smak.
gołka - zwana też serem gazdowskim to miękki ser wędzony, wytwarzany na Podhalu z mleka krowiego praktycznie przez cały rok, a szczególnie poza sezonem wypasu owiec. Dawniej wytwarzana na potrzeby własne gazdów, z czasem wypełniła na rynku lukę wynikającą z sezonowości serów owczych. Swoją nazwę gołka zawdzięcza charakterystycznemu, walcowatemu kształtowi, a popularność - łagodnemu smakowi i przystępnej, zwłaszcza w porówaniu z oscypkiem, cenie.
redykołki - to maleńskie serkie w formie wrzecion, sprzedawane dziś to przetworzona współcześnie forma dawnych redykołek, czyli figurek serowych o rozmaitych kształtach, jakie bacowie w redyku jesiennym przynosili z hal, by obdarować najbliższych, a zwłaszcza dzieci.
bundz - zwany też buncem, grudą lub syrem to łagodny, dojrzewający ser, o lekko kwaśnym i orzechowym smaku, rodzaj suchego twarogu o zwartej, elastycznej konsystencji, pozwalającej na swobodne krojenie w plastry. Powstaje w procesie podgrzewania w specjalnym kotle zaprawionego podpuszczką mleka owczego. Smakosze twierdzą, że szczególnie godny polecenia jest bundz wiosenny, czyli to który powstał z majowego udoju i dojrzał przed nocą świętojańską.
bundz - twardy ser z owczego mleka, słodki, przypominający twaróg ?

żentyca (żętyca) - to serwatka z mleka owczego, pozostała po produkci oscypków. Napój ten cenili sobie fawniej juhasi wypasający owce na halach, przekonani, że dzięki jego spożywaniu "wyrobią się na chłopów", czyli zyskają siłę i tężyznę fizyczną.
bryndza podhalańska - ma miękką, lekko grudkowatą konsystencję i ostry, słono-kwaśny smak. Od stuleci stanowiła pożywienie pasterzy wypasających owce na górskich halach, a nawet była środkiem płatniczym, w którym pobierali oni swoje wynagrodzenie za pracę. Dziś to produkt delikatesowy i jeden z najbardziej cenionych serów tatrzańskich. Przywilej wytwarzania bryndzy - jak w przypadku oscypków - należy do niewielkiej grupy baców, spełniających wymogi prawa unijnego jako produkt oznaczony "chronioną nazwą pocjdzenia". Bryndza to słowo poch. z rumuńskiego, używane przez wołoskich pasterzy.
korbacz - ser poskręcany "w warkoczyki"
kukiełka - pleciona bułka
chlyp - chleb
warmuz - potrawa gotowana na wsi góralskiej w okresach głodu, przyrządzana z ziół i zielska z dodatkiem mąki i plew owsianych
moskol - placek owsiany pieczony na piecu / z gotowanych ziemniaków i mąki
bukty - kluski ziemniaczane
habryka - tytoń
baga - tytoń do żucia
palenka - wódka

okowita - wódka
jyzyna - podwieczorek
(u)warzyć - (u)gotować
kotlik - miedziany lub źeliwny garnek, kociołek, często używany przez zbójników do zakopywaia skarbów
śklanka - flaszka
trzód - stare glinianie naczynie
puciera, puciyra - duże (50 - 100 litrów) drewniane naczynie z klepek w kształcie beczki, w którym górale zakwaszają (owcze) mleko i przechowują zyntycę
putnia - drewniane naczynie z klepek, z jednym lub dwoma uszami
gieleta - naczynie drewniane z pałąkowatym uchwytem, używane przy dojeniu owiec
kiyrnicka - naczynie do robienia masła
maśnicka - maselnica, przyrząd do robienia masła
sabasinik - piec do pieczenia chleba
śperchet - blacha na piec kuchenny
sónsiek - skrzynia do przechowywania ziarna, nasion, itp.
przetak - sito do przesiewania zboża
nalepa - przypiecek, część dymnego pieca kuchennego
stolica - duży stołek na czterech nogach bez oparcia, taboret?
płazy - belki z pni z dwóch stron wyrównanych celem uzyskania płaskich powierzchni
polica - półka
pościel - łóżko (por. czeski postel)
gnotecek - mały pieniek do rąbania drzewa, gróń
dźwierze, dźwiyrze - drzwi
kumora - izdebka
izba - pokój
alkierz - niwielki pokoik, bokówka
sień - małe pomieszczenie, z którego można przejść do sąsiednich izb, rodzaj korytarza

ciupać - rąbać
ciupaga, rombanica, rąbanica - siekierka na długim drzewcu (używana przez górali także jako broń)
drutówka - rodzaj strzelby
pojedynka - strzelba jednolufowa
brok - śrut
loftki - gruby śrut do strzelby
biegunki - gruby śrut, loftki
kapśliki - kapiszony
rymać - stempel do strzelby
dźwierz - zwierz, zwierzyna

héboj - chodź
nocnik - nocleg
syćko - wszystko
do imentu - całkiem, bez reszty, zupełnie
cysto piyknie - całkiem, zupełnie
do nuka - do środka
w nuku - w środku
z nuka - do? środka
co mi ta płaci - co mi to za różnica, wszystko mi jedno
śleboda - swoboda, wolność
dutki - pieniądze
stretnoć, stretnonć - spotkać (por. słowacki strenout')
zjedyjek - oto jestem
nie peć - źle, niedobrze, nie na żarty>
barz, barzo, bars - bardzo
nie barzo - nie bardzo (niezbyt, raczej nie?)
bacyć - pamiętać, mieć na względzie
zabacyć, zabocyć - zapomnieć
zabacyć - zapomnieć
zbacować - przypominać
pozbacujem se - przypomnę sobie
cni się - przykrzy się, tęskni się, nudzi się
ckliwo - tęskno ckotwić - tęsknić czbanować - zasmucić, zatęsknić się przykrzy mi się - nudzi mi się
ćma - zmierzch, zmrok, ciemno
ćmi sie - ściemnia się
śmierzć, śmierztecka, śmirzć - śmierć
minąć się - umrzeć, zejść z tego świata
truchła - trumna
marsina - padlina
dobrodziej - ksiądz
diask - diabeł
duć - wiać
duje - wieje
dyć - przecież; ale
dziedzina - wieś
dzieska - do wyrobu ciasta na chleb
fonata - na oscypki
furgać - latać
gibki - szybki, elastyczny, zwinny
wartko - prędko, szybko
godać - mówić
gorze - pali się
gwara - opowiadanie
het - gdzieś daleko hej - tak; może też wyrażać zdziwienie, niedowierzanie (hej?), lub ironię haj - ?
najduch - nieślubne dziecko
lejbucek - urwis, ladaco, łotr
naryktować (narychtować?) - przygotować
na despet- na przekór, na złość, dla żartu
ozpajezić się - rozzłościć się
zeźlić - zezłościć się, zdenerwować
zworka - kłótnia
śpas - żart, dowcip
śpasować - żartować
na podołku - na kolanach
na obyrtke - na opak
nieskoro - za późno
prec - daleko (por.czeski prec - daleko?)
precki - gdzieś daleko
proci - naprzeciw
przełonacyć - przeinaczyć, zmienić
ryftyk - pośpiesz się , szybko (por. czesk. rychle - szybko, niem. richtig ? prawidlowo)
trza - trzeba
ukwalować - (u)radzić
pytać - prosić (por ang. ask for, ask about)
przepytować - przepraszać
pytac (starszy człowiek pełniący funkcję osoby zapraszającej na wesele gości
wadzić się - kłócić się
waserwoga - poziomica (por. czeski .vodorovaha, niem. wasserwage) wy żeście, wyście som - jesteście
wiz go/jom - widzisz go/ją
wiz wej - widzisz (jak to jest)
za w "imie Łojca" - w mgnieniu oka
zaguwek - poduszka(por. zegłówek)
zadek - tyłek
rzyć - tyłek
zdechlok - chuchro, szybko się męczący
zwyrtło mi sie - udało się, szczęśliwie się złożyło
diask - diabeł
zwysyć - zostać, mieć ponad miarę (np. zwysyło mi siy pore grul - zostało mi parę ziemniaków)
zwyki - zwyczaje
prosem piyknie


kurniawa - zamieć (zadymka) śnieżna
hurnawica - burza z wichrami
łyska się - błyska się

ka - gdzie
ka indyj - gdzie indziej
kaby - gdzieżby
kajsi - gdzieś
kaz - dokąd, gdzież
kaz, kany, kanyz - gdzie
ki - jaki
kie - kiedy, gdy, jeśli
kieby - gdyby
kielo - ile, ileż, tak jak
kiesi - kiedyś, wczoraj, parę dni temu, dawno
dokiela - dokąd, jak daleko
cojsi, cosi - coś
cosi kasi - coś, gdzieś
fto - kto
nifto - nikto
ftozby - któżby
fte - wtedy
ftory - który
ftosi - ktoś
ftorosi - któryś
wtoz - kto
wtory - który
wtoryndyz - którędy
tela, telo - tyle
tele dole - tak daleko
telo co cud - bardzo dużo
telezeg -trochę
malućko - malutko, niewiele
locegoz - dlaczego
locegot? - dlatego
bez co - przez co, dlatego że
tamok - tam
tamstela - stamtąd
stamtela - stamstela - stamtąd
z tamela - stamtąd
wse - wszędzie
wsyndy - wszędzie
sędy - wszędzie
nawzdy - na zawsze


gacie - spodnie
spodnioki - kalesony
parzenica - haftowane zdobienie męskich spodni
kierpce - noszone przez górali obuwie wykonane z jednego kawałka skóry łączonego rzemieniem, przysznurowane do łydki sznurem lub rzemykiem
kamasze - buty męskie z krótką cholewą
cuska - płaszcz
cucha - wierzchnie odzienie z owczej wełny, sukmana, gunia
serdok - kożuszek barani bez rękawów / serdak
kłabuk, kłobuk - kapelusz góralski z muszelkami i piórkiem (por.czeski klobouk)
kabot - kurtka
lajbik - kamizelka bez rękawów, często haftowana

honorny - honorowy
hyrny - wyniosły, sławny
hyr - rozgłos, sława
durny - dumny
podufały - dumny, zarozumiały
świarny (śwarny) - fajny, szykowny, ładny, piękny, zgrabny, dzielny, dziarski
ostomiły - najmilszy (por. czeski roztomily)
urodny - urodziwy
luba - miła
bezecera - bezecny, niegodziwiec, straszydło
wereda - paskuda, brzydactwo
myrsina - brzydacwo, coś odrażającego
naremny - gwałtowny
karapetniaczka - niezdara, niedołęga
fidrygoł - wiercipięta
pieklarz - awanturnik, niegodziwiec, bezbożnik
sietniak - niedołęga, cherlak, matołek

pułapki językowe: nocnik - nocleg
na raty, na roty - na gwałt, koniecznie
rzeźnia - poręba, przerąbka w lesie
zdanie - zdolność, umiejętność
walor - prawo, znaczenie, siła
godny - dobry, solidny
dowody - sposoby
obora - podwórko
pytać - prosić (por ang. ask for, ask about)
siwy - niebieski
durny - dumny
łupierz - złodziej
gawiedź - wszy, wszelkie robactwo
pościel - łóżko (por. czeski postel)

zapożyczenia/podobieństwa do języka czeskiego/słowackiego:
syćko - wszystko
konać - czynić, działać, dokonać (por.czeski konat')
rad widzieć - lubić
rzezać -
najist -
scotwa - gdzież byś (por. czeski sotwa - ledwo, mało prawdopodobne>)
hnetki - niedługo, wkrótce (por.czeski hnet)
luto - żal, przykro, smutno (por.czeski je mi lito)
na ozaist - naprawdę na pewno (por.czeski jiste)
zawidzieć - zazdrościać (por.czeski)
uwidzieć - zobaczyć (por. czeski uvidit')
pokłady - skarby (por. czeski poklad)

Słowniki gwary góralskiej:
słówka i zwroty górali z Podhala
Gwara góralska
Słownik gwary podhalańskiej
Uderzające jest podobieństwo sporej części słownictwa gwary góralskiej i śląskiej najwyraźniej spowodowane faktem, że dialekt górali w dużej mierze opiera się na słownictwie pochodzącym z języka słowackiego a w gwara śląska zawiera wiele słów z języka czeskiego (obok innych języków jak przede wszystkim polski, niemiecki, rosyjski czy łacina); natomiast słowacki i czeski mają w znaczącej większości niemal identyczne słownictwo.
Gwara podhalańska - charakterystyka  

Przykładowe opowiadania gwarowe ze zbioru Sabałowe bajania - Jako w Tatrach drzewiej bywało:
- Przez co Sabała omijał jarmark w Kieźmarku
- Przysła biyda do chłopa
- Jak Poniezus stworzył cłeka
- O śmierzci
- O zaśpionym wojsku w Tatrach

Na Skalnym Podhalu
Legenda Tatr
Słownik gwary górali Skalnego Podhala
Legedny spod Giewontu
Podtatrzańskie Legendy
Legendy Skalnego Podhala
Sabałowe bajania - konkurs gawędziarzy, śpiewaków i instrumentalistów

Z powrotem do strony o językach